Jærskalden Tor Vidle

Eg fer øve tuvane i heiå,
fer med håret levande i veen,
av og te eg kikkar meg tebars og smilar.

Eg fer øve tuvane i heiå,
sumarvarmå leikar på bare bryste,
av og te eg kikkar meg tebars og vinkar.

Eg fer øve tuvane i heiå,
någen jagar meg, eg e raskast,
av og te eg kikkar meg tebars og skrattar.

Eg fer øve tuvane i heiå,
ei vene budeia jagar itte meg,
av og te eg kikkar meg tebars og ertar.

Me fer øve tuvane i heiå,
hårtufasane våran levar i veen,
av og te eg kikkar meg tebars og hoiar.

Me fer øve tuvane i heiå,
eg spring så haren lett på tånå,
av og te eg kikkar meg tebars og freistar.

Me fer øve tuvane i heiå,
budeiå verte trøtte, eg e før raske,
av og te eg kikkar meg tebars um hu he stogga.

Me fer øve tuvane i heiå,
hu klarar ikkje meir, eg stoggar meste,
av og te må eg stogga før atte du ska få fanga meg..

Kom te meg kjære,
låt meg ta på deg,
låt meg kjenda varmå di.

Kom, ligg i mi favn,
låt meg stryga håret,
låt meg småkosa fingrane dine.

Kom, len deg tebage,
låt meg kviskra deg orå,
låt meg kyssa ømt halså di.

kom, gje deg te meg,
låt meg føla heila deg,
låt meg kyssa deg te englane syng.

Så då, kom då kjære – kom så,
kom nå heran, legg deg i favnå mi,
kom, låt meg kviskra at eg elskar deg..

Duer er ikke bare duer. De fleste kjenner til byduer, de er opprinnelig avstamning fra klippeduer og brevduer som har rømt fra sine eiere, således er de ikke å betrakte som “ekte ville duer”. Klippeduen er vel i dag utdødd i Norge. Kanskje en og annen gjest kan sporadisk besøke oss.

I Norge i dag er det i hovedsak 2 duearter, tyrkerdue og den vanligste: Ringduen. Ringduen finnes over det meste av landet, Tyrkerduen helst i de sørlige områder, men også sporadisk nordover i kyststrøkene.

Under et bilde av begge arter i sammen, som en ser er de ganske så forskjellige, ringduen til høyre, den er mye større enn tyrkerduen, og å ta feil av de to er vel umulig. Begge har en ring rundt halsen, ringduens er hvit og tyrkerduens svart. Det nederste har og en svartrost i forkanten, som en ser er ikke tyrkerduen særlig mye større, dog noen cm er det da.

Rinduen har alltid vært her i landet, tyrkerduen er mer eksotisk og invandret over tid fra øst, den er ofte og mye tammere enn ringduen. Duene starter ofte hekkingen i april i sør, 2 hvite egg som ligger i en tynn seng av kvister, som regel i et grantre, ofte undrer en seg på om ikke hele greia kan ramle sammen, så tynt er reiret at en av og til kan se tvers igjennom. I sør er det ikke uvanlig at de klarer 2 kull i en hekkesesong.

De fleste ringduene trekker ut av landet tidlig høst og man kan da se de i store flokker, men noen kan overvintre, spesielt på Jæren hvor klimaet er mildt og dermed mat tilgjenngelig. Ringduen er og gjenstand for en ikke ubetydelig jakt. I østnorge kan en av og til finne skogduen, en sjelden gjest fra øst. Den hekker i hule trær, men meget sjelden i norge. Men den virkelige og mest kjente, mest tallrike duen i norge er altså den under, ringduen.

Eg får trossa uviljå mod å visa fleire bellede heran, dei varte jo så ynkelege slek Sol komprimerar dei, ei skam. Og eg sit innom huse i dag før å pleia meg sjølve og jaga begynnande førkjylelse. Då kan eg liga godt skriva någe.

Bekkå på malerie e långe, fleire kilometre, hu kjem frå to svere vatn på toppå åt Jæren. Så renn hu båe i slake stykke og i viltre. Ein stad longt der nere mødar hu ei å, ei å så hev båe laks og sjøauren i seg. Itte goe to og ei halv mile, endar ånå ud i storhavet, ein kan skimta havet i horisontå i malerie.

Omgivelsane ein skimtar e typiske før områdå rett føran ein kjem opp te Høgjæren, skjynt det kan skifta au te skogar og tjødn, vatn. Båe småe og svere. Og, eg he fleire bekkar så e “mine”, berre så det vart nemd. Og eg vett ikkje enn um eg e ferige med malerie, he berre satt det på kvil..

Eg beklagar som førtald den elendige kvalitetå på billedå Sol presanterar..

Førstørra og meir øydelagt, uklard:

Det Forgjetta Lande, draumelande. Kan henda he fleire eit slek i hjarta og tankane. Eit land kor solå og gleå finnast te evig ti.

Eit land bortgjøymd før seg sjølve, eit land som levar udan våre påtvugne normar. Kjærleikens land. Eit land udan sorgar og einsame menneskar.

Eg prøvar å mala det nå. Eg ekje vett ikkje um eg fer det te, før eg hev jo ikkje sett det, berre i fantasiå. Men eg prøvar, kan henda må eg prøva tallause gonger før eg verte nøgde. Kan henda verte eg aldreg nøgde?

Eg lar meg finna lande og ster på toppå og kikkar ner på Paradise frå ein fjellhylla. Kikar på det Forgjetta Lande, før fyste gongen. Eit slag Atlantis så levar skjult. Men finnast..

Eg berre følar atte tiå e moden te å lata fantasiar og draumeverane koma ud, sjå um eg klarar å umsetta tankane te någe någen fåe kan henda klarar å fatta. Eventyrverå.

Det Forgjetta Lande formar seg sakte på eit kvitt lerred..

Ein liten tøffing n’Per Smygar, dei flestan kjenn’n som Gjerdesmetten. Ein liten fugl på knappast 10 cm så e ein mestar i å vera usynlege. Helst finn ein den litle tøffassen rotande rondt mydlå lauv og røter.

Någen så får skjymte åt den litle tassen, brun og kvikke der’n let lauve leva, trur’n ei ein mus. Per Smygar sitt sjeldan særleg i ro, n’e ein rastlaus skapelse. Såleis e’n au særs vanskeleg å studera, elle fotografera. Eg he prøvd man ein gong, men n’sitt ikkje i ro nok te at billedå verte klare, såleis au på det unda heran.

Men eg ligar den litle fjørdottå, ein tøffass, og ikkje før å gløyma, ein særs vakker fugl ner ein berre verkelegen fer sjå has fjørdrakt. Sanneleg e’n ein åt dei finaste fuglane me hev, men n’Per ekje den så briljerar te allmenn beskuing. N’held seg før seg sjølve og rotar med sitt og let dei andern prominera, sjølv um n’e ein åt dei flottaste og meist hardføre sjølve.

Så eg ligar den tøffassen, einstøingen, så leve så n’sjølve vil og ikkje let seg påvirka a dei andern. I groen he eg og n’Per fleire lige trekk der me rotar med dei sakane me sjølve bestemm og ikkje let oss påvirka av andern.

Dei fleste dager e eg brukande i formå, og smilar med ein spøg i tankane, sjølv um dei innehald tankefudle sager au. I går og i dag he e ikkje plent våre någe særs. Møje tankar og ein småførkjylelse, det veit ein slek så e undaveis, elle ein veit ikkje um den kjem, berre ein lurasgreia kan henda.

Eg blei ikkje i særs betre humør då eg vakna te ein litlefinger djubda med snø. “Ka farsiken”? Det kvida kunn då før pokkern kome då tiå passa, og ikkje nå. Ein sko tru någen hadd viska ud heile vårlandskaben ner eg kjek ud i glaset. I ogen la eg någen ekstra kubbar, kan henda dei konn varma vårå atende?

Udpå ittemiddaen, det kvida lå stødigt. Samstundes, ungar rann i bakkå. Deira andlet hadd rosor og dei lo og smila. Eg fekk lystå te å vera badn atte, slengde i meg ei bytta kaffi og leita itte den gamle rattkjelkå. En fann na, rusta og sleden i sede. Slibesteidn øve meiane og någe voks på. Olja åt styrevairn. Spindlevev kosta av, og ud te ungane i bakkå.

Eg må berre sei atte det gjekk unda, båe på is og i sjelå. Eg smila og hoia saman med ungane. Dei tutte det va morrosamt med den gamle skjeggkaren og peika og skratta åt meg. Slek held me det gåande i ein time, så støna saltbilå seg uppøve. Eg va med då og, eg meinar eg va med ungane og skjelde ud bilen. Og kasta snøballar på fanten så øydela holkå.

Ittepå rulla me ein heile snøfamelie på kjelvå. Ein gubb, ei kjerring og tri ungar i varierande storleik, den eine konn ha verta konfirmera itt høgdå å døma. Sian eg va styste så sat eg adle hovene på.

Men det verkar så at vårå e satt åt vent, bremsa, ein stond. Eg veit hu kjem, så eg får stogga meg og finna gleå der hu visar seg – eg e flinke te det.

Noen dager er det bakker å klyve. Man har valg – på en eller flere måter. Man kan klyve, selv om det smerter eller er ubehagelig.

Som regel velger man mer eller mindre frivillig å klyve bakkene, selv om det kanskje ikke alltid føles som om reelle valg er gitt en.

Noen ganger klyver man bevisst, et mål er i sikte, et ønskemål. Veien opp, med gnagsår både her og der, noen fall i glatte underlag, men man vet at der, der oppe, det finnes noe som er verd det hele, selv om man kanskje ramler frem til målstreken som et skadeskutt vrak.

- For man vet, vet at belønningen er større enn lidelsen.

Andre ganger føler man seg pisket opp bakken – pisket av en usynlig hånd som ikke tilsynelatende gir noen farbare valg. Det hele synes urettferdig – og man ser ingen mål. Ingen mål som gir tilbake belønning. Eneste man vet er at alle bakker tar en slutt – før eller siden. Men man vet ikke hva som venter på toppen. Om man får belønning, eller den tilfaller piskeren..

Men, man har et valg over alle – å nekte blankt. Å nekte å gå bakken. Å bli værende, status opprettholdes – stillstand.

- For man vet, vet hva man er/har – men er man ærlig?

Man vokser i bakkene sies det. Tja – i de selvvalgte, kan uttrykket utvilsomt være korrekt. I de piskete – kanskje bør man der stole på fienden, pisken, av og til? Det at piskeren har bedre langsyn. Men, atter, hvordan vet man det? Piskere er av flere kategorier..

“Den som intet våger – intet vinner”. Men jeg tilføyer et spørsmålstegn. Nei, 2. Det ene – tidsaspektet. ofte er det et undervurdert begrep som kan avgjøre “gevinst/tap”. Er man for rask kan minus føres i kontoen, uttapping. Er man for sen, vel, toget gikk, men, hva tapte man? Tapte man noe? For, ofte er “for sent” bestemt av utenforstående, og da kan man ikke vite om når “for sent” kommer? I såfall – burde man da alltid satse alt på “kanskje for raskt”? For, dette vil og da ha parallell i fasiten fra utenforstående? Forvirrende? Jepp.

Det andre tegn av undringstypen blir til ved: Hvem bestemte at det er noe “å våge”? Jeg mener: For meg? For andre, kanskje, men andre er ikke meg. Slik sett, det som for andre er noe å satse, med tanke på gevinst, det behøver overhodet ikke gjelde meg. Så….? Jo, så:
Vennligst la meg selv bestemme hva JEG skal måtte våge for å få MIN gevinst! Ok?

- For, mennesket tror det vet, vet best..

Mange gamle “sannheter” er kun basert på en form for “tukt”. Mennesker liker å temme, både “vanlige” dyr, men også menneskedyr. Og….mennesket vet alltid best. Vår styrke, intelligensen, er og ofte vår største svakhet.

Å råde andre er velment oftest, å bestemme er sjeldent annet enn en form for egoisme og ønske om selvtilfredstillelse. Og mangel på respekt. Ikke minst. Likeverdstanken er mangelvare. Fraværende, druknet av egoismen..

Noen som fattet noe? Selv er jeg ikke helt sikker…

Ei av dei maleria eg hev hengd på veggå te å kvila seg, kan henda e det ferigt, kan henda ikkje. Nedanfør kan det setta på musikkå og drøyma atte hu Solveig snart kjeme nerøve te bekkå før å sitta deran på bergje ner hu syng så bedårande vakkert.

Eg he skalert det någe upp det nedra, men det varte då meir uklard og forvrengd då Solå si komprimering heran e øve adle støvleskaftå harde. Håpar dei kan omprogrammera slek atte det varte betre. Før det e ei enkel greia å setta andre verdiar før dei. Det e ikkje gildt å sjå atte eins billede så e sylskarpt i virkelegheitå verte så øydelagt i klårheitå berre før atte dei e kjibe heran. Ein mistar reint lystå te å visa någe fram.

Eg vakna te gråskymde i dag. Ein morgen kor værgudane enn ikkje he bestemd seg ka så ska fremvisas i dag. Då eg plugga i n’kaffelars fekk eg øve meg atte eg berre mått ud ein tur. Sjølv om groggå enn så leng heng i kroppå – og kan henda au litt i sjelå. Eg valde bilen, så fekk eg lofta oss båe.

Turå gjekk långs kjende vegar. Augo leida itte venar, du vett sleke ein kjennar atte og husar, ein steidn heran, ein tre deran. Men au de småe venar, ein liden trestubb, eit kvadrat måse, ein liden kvide steidn mydlå adle dei vaksne gråe steidnane. Den litle nagne kvide ligg deran lek eit lite badn så vert vokta og fabna a dei vaksne, “he du vakse någe sia sist eg helsa på”? Mest så tankane fekk svar.

Men ikkje minste – eg leida itte vårtegnå. Sjølv nå i desse daer kor me he det kaldast itte nissefar for heim atte. Her uppe på verås tag fer ein verkelegen øvesiktå. Mod vest stengar berre universe før udsiktå, bagom, mod aust stig fjedlå uppøve i passelege trappatrinn slek atte ein framleis fer sjå longt innøve. He ein ikkje stanne på Hægjæren og fått syne sjølve, så veit ein ikkje ka eg snakker um.

Uden atte eg hadd lagt planane sjølve, med eit stogga eg i vegkantå, eg va ner bekkafare eg plar fiska i på vårå. Eit åt de då. Snodige greier, eg hadd stanna just der eg fekk same syne så på billede eg mala ferig i går aftå. Eg hang det på kvil på vegg så eg plar seia i går aftå. Eg lar billedå kvila ner eg ikkje verte enige med meg sjølve om eg e heilt ferige. I groen, dei adle heng på kvil..

Bekkå va i vårflaum, nok før tidleg før auren å vandra ner frå vatnå lengre upp. Auren plar vandra på bekkane um vårå ner dei e varma up av solå, då kan forskjelane mydlå vatne og bekkane verta betydlege. Mange trur auren vadrar slek før maden, men det ei i såkalla “temperaturvandring” så ein finn øve det mesta av lande. Mest kjend e nok vandringane på Hardangerviddå. Men dei kjem ikkje føran udi juni dei fleste årå. Heran kjem vandringane oftest i april, summe tie før.

Ner eg sto deran – ein rabn vinga seg høgt øve meg på veg ud mod havet før å finna seg någe te frokost, nogen fåe “klonk-klonk” slek rabnen plar lyda, fekk meg te å lengta up te fjedle. Rabn e eigentleg ein kar så høyre te i fjedle, lek heiloen. Rabn og heiloen’s ljudar e dei eg verte påverka meste av med lengsle mod einsame viddar. Dei e mine minnar i ljudar av viddar frå barndom og i vaksen alder der eg vandrar innøve, oftast aleina.

På veg heim visa himlen atte det dreg seg te med någe, værgudane he viss einas um någe før i dag au. Kvar vår e lengslå itte ein nye fødeti aukande kvar dag. Kvar dag eg kikkar ud saumfar augå kvart strå, “he du vakse og grønnast noge nå då”?

Då eg kom heim mått eg finna ragå, den vidla damå he nok våre heran, eg smila ein bitt, glae før atte eg ikkje va heima..